Opublikowano 7.6.2023 , Zaktualizowano 28.7.2026
Lukáš Holásek 
Jakub Mrocek Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos): jak żyje największy drapieżnik Karpat
Niedźwiedź brunatny (łac. Ursus arctos) to największy drapieżnik Karpat, zarówno po słowackiej, jak i po polskiej stronie. Dorosłe samce mogą ważyć 150 - 240 kg (w pojedynczych przypadkach więcej) i osiągać około 2 m długości. Na krótkim dystansie mogą osiągnąć prędkość około 55 km/h, a zwykle pokonują kilka kilometrów dziennie. W wyjątkowych przypadkach, podczas dyspersji młodych osobników albo w czasie godów, pokonują ponad 20 km dziennie.
Spis treści
Tryb życia
Niedźwiedź brunatny prowadzi samotniczy tryb życia. Wyjątkiem są niedźwiedzice z młodymi i dorosłe niedźwiedzie w czasie godów. Po usamodzielnieniu przez pewien czas mogą trzymać się razem także młode niedźwiedzie z tego samego miotu.
Choć niedźwiedzie żyją zwykle samotnie, przy bogatym źródle pokarmu potrafią zejść się na niewielkim obszarze i tolerować się nawzajem, nawet osobniki w różnym wieku. Typowym przykładem są lata nasienne buka albo okres dojrzewania kukurydzy na polach, kiedy w jednym miejscu mogą się gromadzić niedźwiedzie z rozległej okolicy.
Ile waży niedźwiedź brunatny?
Dane o osobnikach odłowionych i zważonych w ramach słowackiego badania telemetrycznego GPS, prowadzonego przez Państwową Ochronę Przyrody Republiki Słowackiej (ŠOP SR), wskazują, że dorosłe samce ważą zwykle 150 - 240 kg, a najcięższy zanotowany osobnik miał 240 kg. Samice są wyraźnie lżejsze, około 85 - 130 kg. Masa ciała zmienia się też w ciągu roku: najmniejsza jest wiosną, po śnie zimowym, a największa tuż przed hibernacją.
Skład pokarmu: czym żywią się niedźwiedzie?
Niedźwiedź brunatny jest oportunistycznym wszystkożercą, który żywi się pokarmem zwierzęcym i roślinnym.
W pokarmie niedźwiedzia brunatnego w słowackiej części Karpat dominuje składnik roślinny, ale jego udział zmienia się w zależności od wysokości nad poziomem morza, pory roku i siedliska.
Niedźwiedzie szukają głównie łatwo dostępnego pokarmu: roślin zielnych, traw, nasion, owadów czy padłych zwierząt. Poza padliną większe kręgowce pojawiają się w pokarmie niedźwiedzia raczej wyjątkowo, przede wszystkim zimą, kiedy niedźwiedzie potrafią też aktywnie polować. Oprócz pokarmu naturalnego jedzą również pokarm antropogeniczny, głównie różne rośliny uprawne albo kukurydzę wykładaną na nęciskach dla dzików.
Hipofagia i hiperfagia
W ciągu roku zmieniają się zarówno skład niedźwiedziego pokarmu, jak i jego ilość. Wiosną niedźwiedzie pobierają mniej pokarmu (hipofagia), latem jego spożycie stopniowo rośnie, a jesienią osiąga najwyższy poziom (hiperfagia). Jesienią niedźwiedzie zwiększają spożycie wysokoenergetycznego pokarmu, takiego jak bukiew i żołędzie, aby zgromadzić zapasy tłuszczu przed snem zimowym. W tym okresie niedźwiedzie osiągają największą masę ciała.
Ślady bytowania niedźwiedzia: tropy, odchody i drzewa znakowane
Najczęściej spotykane ślady bytowania niedźwiedzi to tropy, odchody i drzewa znakowane przez niedźwiedzie.
Trop niedźwiedzia
Trop niedźwiedzia ma owalny kształt i tworzą go odciski dużej opuszki łapy oraz pięciu palców. Przed opuszkami palców odciskają się długie, zakrzywione pazury. Najczęściej jest to odcisk przedniej łapy. Zależnie od wielkości niedźwiedzia trop przedniej łapy może mieć ponad 15 cm szerokości u dużych samców. Odcisk tylnej łapy pojawia się rzadziej, głównie na miękkim podłożu; u dużych osobników trop może wtedy osiągnąć nawet 30 cm długości.
Odchody niedźwiedzia
Odchody niedźwiedzia są najczęściej ciemne, mają postać wałków albo luźnych kopczyków i średnicę mniej więcej 3 - 6 cm. Do ich rozpoznania bardziej przydatne niż średnica są sezonowe zmiany wyglądu i zawartości, zależne od pokarmu niedźwiedzia: zielonej roślinności wiosną, jagód latem oraz bukwi i żołędzi jesienią. Niedźwiedzie odchody często zawierają resztki pokarmu: owady, bukiew, owoce albo kości i sierść.
Drzewo znakowane przez niedźwiedzie
Drzewo znakowane przez niedźwiedzie, nazywane też drzewem informacyjnym, służy im do komunikacji zapachowej i wizualnej. Najczęściej są to drzewa iglaste (świerk, sosna, jodła, modrzew), rzadziej drzewa liściaste (buk, dąb). O takie drzewa niedźwiedzie ocierają się przede wszystkim grzbietem i boczną częścią głowy, pozostawiając na pniu ślad zapachowy. Drzewa znakowane często noszą ślady ugryzień i zadrapania od pazurów. Na korze bardzo często zostaje też niedźwiedzia sierść.
Sen zimowy: kiedy niedźwiedzie śpią?
Niedźwiedzie zapadają w sen zimowy późną jesienią. Początek hibernacji zależy od wysokości nad poziomem morza, pokrywy śnieżnej i dostępności pokarmu. Zależnie od płci i wieku osobnika sen zimowy trwa zwykle 3 - 4 miesiące u dorosłych samców, a u ciężarnych i karmiących samic może przekroczyć 6 miesięcy. Najkrócej w gawrze przebywają dorosłe samce. Najdłużej zostają w niej ciężarne niedźwiedzice, które rodzą w gawrze młode (styczeń - luty).
U niedźwiedzia brunatnego hibernacja ma postać płytkiego snu zimowego, podczas którego zwierzę pozostaje w stanie odrętwienia (torporu), a temperatura ciała spada tylko nieznacznie, o mniej więcej 5 - 6 °C (z typowych ~37 °C do 31 - 36 °C). Spadek niemal do punktu zamarzania jest typowy dla małych, prawdziwych hibernatorów (na przykład susła), nie dla niedźwiedzi. Dzięki łagodnemu spadkowi temperatury niedźwiedź zachowuje zdolność do szybkiego wybudzenia się i obrony gawry. Metabolizm spada w stanie odrętwienia nawet o 75 %, tętno obniża się z typowych ~70 do 8 - 12 uderzeń na minutę, a oddech wyraźnie zwalnia: niedźwiedź może oddychać zaledwie raz na 15 - 45 sekund. Mimo tych zmian fizjologicznych w organizmie niedźwiedzia nie dochodzi do gromadzenia się azotowych produktów przemiany materii we krwi, czyli azotemii związanej z ograniczoną czynnością nerek. W tym stanie niedźwiedź wciąż odbiera bodźce z otoczenia, może się obudzić i opuścić gawrę.
Gawra niedźwiedzia
Na czas gawrowania i snu zimowego niedźwiedzie wybierają różnego rodzaju schronienia. Mogą to być podziemne gawry, które niedźwiedź sam wykopuje, albo jaskinie, nawisy skalne i szczeliny w skałach. Za gawrę naziemną może posłużyć miejsce pod wykrotem albo pod nisko osadzonymi gałęziami drzew iglastych.
Dno gawry bywa wyścielone nadgryzionymi gałęziami, liśćmi i mchem, które niedźwiedź sam do niej znosi. Zwłaszcza ciężarne niedźwiedzice starają się jesienią przygotować grubą wyściółkę dla młodych.
Dlaczego niektóre niedźwiedzie zimą nie śpią?
Hibernacja niedźwiedzia brunatnego to adaptacja do warunków z niedoborem pokarmu, które w Karpatach pojawiają się zwykle zimą. Mimo to w niektórych latach niedźwiedzie mogą w ogóle nie gawrować i pozostawać aktywne także zimą. Przyczyną bywa ciepła pogoda, ale przede wszystkim dostatek pokarmu, który niedźwiedzie potrafią znaleźć. Najczęściej chodzi o nasiona buka (bukiew) i dębu (żołędzie) w latach nasiennych, kiedy drzewa owocują wyjątkowo obficie. W takich latach niedźwiedzie mogą wygrzebywać pokarm nawet przy silnych mrozach spod głębokiego śniegu.
Gody i młode
Okres rozrodu niedźwiedzi nazywamy godami. Zależnie od wysokości nad poziomem morza gody trwają w słowackich Karpatach od połowy kwietnia do początku lipca, ze szczytem w maju i czerwcu, według Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego (słow. Program starostlivosti o medveďa hnedého na Slovensku, ŠOP SR). W tym czasie niedźwiedzie są bardzo aktywne, samce szukają niedźwiedzic w rui, z którymi spędzają po kilka dni i w tym czasie się parzą. Jedną niedźwiedzicą może się interesować kilka samców, dlatego w czasie godów można zobaczyć razem kilka dorosłych niedźwiedzi.
Podobnie jak samce, także niedźwiedzica stara się w czasie godów spotkać jak najwięcej samców. To mechanizm, który niedźwiedzica wykorzystuje do ochrony swoich przyszłych młodych. Kiedy bowiem niedźwiedzicę z młodymi spotka w czasie godów samiec, który nie jest ich ojcem, może zabić młode, żeby niedźwiedzica ponownie weszła w ruję. Samiec nie musi przy tym być faktycznym ojcem młodych. Wystarczy, że rozpozna niedźwiedzicę po zapachu i wie, że parzył się z nią w czasie godów. U niedźwiedzi znane jest bowiem wielokrotne ojcostwo: młode z jednego miotu mogą pochodzić od kilku samców, jak podaje to samo opracowanie (Steyaert et al., 2012).
Rzadkie jesienne gody niedźwiedzi
W wyjątkowych przypadkach parę niedźwiedzi można zobaczyć także jesienią. Taka sytuacja może dotyczyć młodych niedźwiedzic, które dopiero dojrzewają płciowo, albo wynikać z tak zwanych jesiennych godów.
Dlaczego młode rodzą się dopiero zimą, skoro gody są wiosną
Między godami (wiosna) a narodzinami młodych (zima) jest, jak na zwykłą ciążę, nietypowo długa przerwa. Powodem jest opóźniona implantacja (delayed implantation): zapłodniona komórka jajowa rozwija się tylko do stadium blastocysty, a jej dalszy rozwój się zatrzymuje. Zarodek zagnieżdża się w macicy i zaczyna się rozwijać dopiero jesienią, według Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego (ŠOP SR), który powołuje się w tym miejscu na recenzowane szwedzkie badanie wolno żyjących niedźwiedzic monitorowanych za pomocą rejestratorów biologicznych (Friebe et al., 2014, PLoS ONE). Podaje ono średnią datę implantacji 1 grudnia i średnią datę porodu 26 stycznia, przy czym sam aktywny rozwój płodu po implantacji trwa tylko około 56 dni.
Implantacja nie jest przy tym automatyczna. Samica musi mieć przed snem zimowym wystarczające zapasy tłuszczu, szacunkowo co najmniej 20 % masy ciała. Inaczej blastocysta w ogóle się nie zagnieździ i do ciąży nie dojdzie. O tym, czy niedźwiedzica będzie wiosną miała młode, bezpośrednio decyduje skuteczność jesiennej hiperfagii, czyli ile samica zdąży zjeść przed zimą.
Narodziny i rozwój młodych
Niedźwiedzice rodzą w zimowej gawrze zwykle 1 do 3 młodych, rzadko 4 do 5. Nowo narodzone młode waży tylko około 0,5 kg i mierzy mniej więcej 20 do 25 cm, według Hella i Slamečki (1999, Medveď v slovenských Karpatoch a vo svete, PaRPress), na których powołuje się też Program ochrony niedźwiedzia brunatnego (ŠOP SR). To skutek krótkiego aktywnego rozwoju w macicy: młode rodzą się ślepe, bezzębne i pokryte jedynie rzadką sierścią, czyli wyraźnie słabiej rozwinięte niż młode większości ssaków, których matki osiągają podobne rozmiary.
Dalszy rozwój przebiega już w gawrze, na mleku matki, które ma nietypowo wysoką zawartość tłuszczu, około 20 % (ludzkie mleko ma dla porównania około 4 %). Karmiąca niedźwiedzica sama w tym czasie nie pobiera pokarmu i przez zimę może wskutek karmienia młodych stracić nawet 40 % własnej masy ciała. Dzięki temu młode, opuszczając gawrę wiosną w wieku około czterech miesięcy, ważą już 4 do 5 kg, czyli wciąż mniej niż 5 % masy dorosłego niedźwiedzia.
Jak długo młode zostają z matką?
Dokładny czas różni się u poszczególnych osobników. Według szwedzkiego badania 38 miotów, do którego odsyła też ŠOP SR (Dahle & Swenson, 2003a), mniej więcej połowa młodych usamodzielnia się w wieku 1,5 roku, druga połowa w wieku 2,5 roku, a niewielka część (około 3 %) dopiero w wieku 3,5 roku. Do usamodzielnienia dochodzi przy masie ciała młodego wynoszącej mniej więcej 17,5 do 69 kg.
Po usamodzielnieniu następuje okres dyspersji, w którym młody niedźwiedź szuka własnego areału osobniczego. Według słowackiego badania telemetrycznego GPS największy średni dystans dobowy ze wszystkich kategorii wiekowych pokonują właśnie młode osobniki w okresie dyspersji (około 9 km dziennie, więcej w części Ile kilometrów przechodzi niedźwiedź dziennie?), a ich areały bywają zaskakująco duże, porównywalne z areałami dorosłych samców.
Areał osobniczy niedźwiedzia brunatnego a terytorium
Wielkość areału osobniczego niedźwiedzia mieści się mniej więcej w przedziale 50 - 420 km² i zależy od płci i wieku osobnika, dostępności pokarmu oraz ogólnych warunków przyrodniczych w danym siedlisku.
Określenie „terytorium” nie jest tu jednak do końca ścisłe. U niedźwiedzi mówimy o areale osobniczym, czyli obszarze wykorzystywanym przez danego osobnika. Tę jego część, w której niedźwiedź faktycznie przebywa przez większość życia, nazywa się terytorium. Areały poszczególnych niedźwiedzi na dodatek zwykle się nakładają (średnio od jednej trzeciej do prawie połowy powierzchni), więc niedźwiedzie nie są terytorialne w ścisłym sensie, jak na przykład wilki. Niedźwiedź może przez pewien czas przebywać także poza swoim terytorium, w innej części areału.
Największe areały mają dorosłe samce, średnio około 270 km² (zmierzony zakres 190 - 420 km²); areał samicy jest mniejszy, średnio około 140 km² (50 - 250 km²), według badania telemetrycznego GPS ŠOP SR.
Ile kilometrów przechodzi niedźwiedź dziennie?
W zwykły dzień niedźwiedź przechodzi tylko kilka kilometrów, średnio około 4,3 km, według słowackiego badania telemetrycznego GPS ŠOP SR (2016). Wyjątkiem są młode, dyspersujące niedźwiedzie szukające własnego areału, które potrafią pokonać nawet około 9 km dziennie. Aktywność przestrzenna dorosłych samców osiąga szczyt w czasie godów (wiosna), kiedy pokonują średnio około 5,4 km na dobę wobec 3,4 km na dobę u samic, a zanotowane maksimum w ciągu jednego dnia wyniosło 22,2 km.
Liczebność i występowanie: Słowacja i polskie Tatry
Na Słowacji żyje według najnowszego oszacowania genetycznego z roku 2023 około 1 000 niedźwiedzi (dokładniej 1 056, ŠOP SR i Uniwersytet Karola w Pradze). Występują one mniej więcej na jednej trzeciej powierzchni kraju, przede wszystkim w górskich obszarach północnej i środkowej Słowacji.
Niedźwiedzie nie trzymają się przy tym granic, a populacja tatrzańska jest wspólna dla Polski i Słowacji. Badanie genetyczne Instytutu Ochrony Przyrody PAN, zamówione przez Tatrzański Park Narodowy, wykazało w polskich Tatrach obecność co najmniej 64 niedźwiedzi, w tym 38 samic i 24 samców, na podstawie próbek sierści i odchodów zebranych w 2023 roku. Dla porównania w roku 2017 stwierdzono 56 osobników, a w roku 2013 było ich 45. Według tego badania aż 80 % niedźwiedzi z polskiej strony regularnie przekracza granicę między Polską a Słowacją. To samo zwierzę może więc na przemian przebywać po obu stronach grani. Dane telemetryczne i terenowe ze słowackiej strony dotyczą zatem po części tych samych zwierząt, które przemieszczają się po polskich Tatrach.
Może cię zainteresować
Atak niedźwiedzia: co naprawdę uratowało zaatakowanych
Najczęściej zadawane pytania
W zwykły dzień niedźwiedź przechodzi tylko kilka kilometrów, średnio około 4,3 km, według słowackiego badania telemetrycznego GPS ŠOP SR. Wyjątkiem są młode, dyspersujące niedźwiedzie szukające własnego areału, które potrafią pokonać nawet około 9 km dziennie, a zanotowane maksimum w ciągu jednego dnia (dorosły samiec w czasie godów) wyniosło 22,2 km.
Dane o osobnikach odłowionych i zważonych w ramach słowackiego badania telemetrycznego wskazują, że dorosłe samce ważą zwykle 150 do 240 kg, a najcięższy zanotowany osobnik miał 240 kg. Samice są wyraźnie lżejsze, około 85 do 130 kg. Masa ciała zmienia się też w ciągu roku: najmniejsza jest wiosną, a największa tuż przed snem zimowym.
Tak, niedźwiedź brunatny jest oportunistycznym wszystkożercą, a w jego diecie dominuje pokarm roślinny. Według recenzowanego badania z Karpat Zachodnich pokarm roślinny może stanowić ponad 90 % objętości. Udział składników zwierzęcych i antropogenicznych, takich jak kukurydza z nęcisk myśliwskich, wyraźnie różni się w zależności od sezonu i płci: latem pokarm antropogeniczny może dostarczać nawet jednej trzeciej energii pobieranej przez samce.
Gody niedźwiedzi trwają od połowy kwietnia do początku lipca, ze szczytem w maju i czerwcu, według Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego (ŠOP SR). Zapłodniona komórka jajowa zatrzymuje się w rozwoju i zagnieżdża w macicy dopiero jesienią (opóźniona implantacja), więc młode, zwykle 1 do 3, rodzą się w gawrze dopiero w styczniu albo w lutym, z masą urodzeniową tylko około 0,5 kg. Przy matce zostają zwykle 1,5 do 2,5 roku, wyjątkowo dłużej.
Na wolności niedźwiedź brunatny dożywa zwykle 25 do 30 lat, rzadko więcej, według Zespołu Interwencyjnego ŠOP SR do spraw niedźwiedzia brunatnego. W niewoli udokumentowano wiek nawet 40 lat.
Spłoszony niedźwiedź potrafi na krótkim dystansie biec około 55 km/h, czyli szybciej niż najszybszy człowiek, według szefa zespołu interwencyjnego ŠOP SR Jaroslava Slašťana. Chodzi wyłącznie o krótki sprint. Takiego tempa niedźwiedź nie utrzyma na dłuższym dystansie.
Areał osobniczy dorosłego samca ma na Słowacji średnio około 270 km² (zmierzone wartości od 190 do 420 km²), a areał samicy jest mniejszy i wynosi średnio około 140 km² (od 50 do 250 km²), według badania telemetrycznego GPS ŠOP SR. Areały poszczególnych niedźwiedzi zwykle się przy tym nakładają, więc niedźwiedzie nie są terytorialne w ścisłym sensie.
Długość płytkiego snu zimowego, podczas którego niedźwiedź pozostaje w stanie odrętwienia (torporu), różni się w zależności od płci i stanu: u dorosłych samców wynosi mniej więcej 3 miesiące, a u karmiących samic może przekraczać 6 miesięcy. W latach z dostatkiem pokarmu, na przykład przy obfitym urodzaju bukwi albo dostępności pokarmu antropogenicznego, niedźwiedzie mogą skrócić sen zimowy albo całkiem go pominąć, co potwierdza też badanie dotyczące gawrowania niedźwiedzi mających dostęp do pokarmu antropogenicznego.
Trop niedźwiedzia jest owalny, ma 5 palców i widoczne pazury przed opuszkami palców. Trop przedniej łapy ma zwykle od 13 do 18 cm szerokości, a bardziej wydłużony trop tylnej łapy może osiągnąć długość nawet 28 cm i więcej, według terenowego przewodnika ŠOP SR po mapowaniu śladów bytowania dużych drapieżników.
Odchody niedźwiedzia mają postać wałków albo luźnych kopczyków i średnicę mniej więcej 3 do 6 cm, a ich wygląd zmienia się w zależności od tego, czym niedźwiedź się właśnie żywi: od zielonej roślinności wiosną przez jagody latem po bukiew i żołędzie jesienią, według terenowego przewodnika ŠOP SR. Do rozpoznania bardziej przydatna niż średnica jest właśnie ta sezonowa zmienność zawartości i konsystencji.
Niedźwiedź brunatny po łacinie nazywa się Ursus arctos, a po angielsku brown bear. Populacja karpacka, także po polskiej stronie Karpat, należy do podgatunku nominatywnego Ursus arctos arctos.
Według najnowszego oszacowania genetycznego z roku 2023 na Słowacji żyje około 1 000 niedźwiedzi (dokładniej 1 056, ŠOP SR i Uniwersytet Karola w Pradze). W polskich Tatrach badanie genetyczne Instytutu Ochrony Przyrody PAN wykazało na podstawie próbek zebranych w 2023 roku obecność co najmniej 64 niedźwiedzi, a 80 % z nich przemieszcza się między Polską a Słowacją.
